Smuts v Booyens Markplaas (Edms) Bpk en 'n Ander v Booyens

• Jurisdiction: South Africa
• Judge: Vivier AR, Nienaber AR, Olivier AR, Schutz AR en Cameron AR
• Judgment Date: 02 April 2001
• Citation: 2001 (4) SA 15 (SCA)
• Docket Number: 222/99 en 257/99
• Hearing Date: 05 March 2001
• Counsel: F A Ras en H J de Wet namens die appellante in beide sake. Q Pelser SC (bygestaan deur D E van Loggerenberg) namens die respondent in beide sake.
• Court: Supreme Court of Appeal

Cameron AR:

[1] Hierdie is twee aanverwante appèlle. In beide is die kernvraag of 'n privaatmaatskappy se aandele, strydig met bepalings in I die maatskappy se statute wat oordrag daarvan verbied of beperk, aan 'n onskuldige derde oorgedra kan word. In die eerste appèl het die vraag in die Hof a quo ter sprake gekom omdat die kurator van die verkoper se insolvente boedel die tersydestelling van 'n ooreenkoms waarvolgens die verkoper se aandeelhouding in 'n privaatmaatskappy verkoop is, teen die koper as J

Cameron AR

verweerder aangevra het. Du Plessis R het aan die einde van die eisers se saak absolusie A van die instansie toegestaan. Kort daarna het die koper 'n aansoek geloods om deur middel van rektifikasie van die lederegister registrasie van die betrokke aandele op sy naam te verkry. Coetzee WnR het die verlangde regshulp toegestaan. Teen beide bevele word nou geappelleer, in die eerste met die verlof van hierdie Hof en in die tweede met die verlof van die Hof a quo. Die partye was dit B tydens argument eens dat indien die eerste appèl suksesvol is die tweede ook moet slaag.

[2] In 1983 is Markplaas (Edms) Bpk ('Markplaas') (die eerste appellant in die tweede appèl) gestig. Die twee stigters, Smuts (die eerste appel- lant in die eerste appèl en die tweede appellant in die tweede appèl) en Roux, was gelyke houers van die uitgereikte aandele asook die enigste direkteure. In 1993 het Roux sonder Smuts se C wete en in stryd met 'n voorkoopsreg wat in die statute van Markplaas ten gunste van Smuts vervat is, 'n ooreenkoms ('die koopooreenkoms') met Booyens (die respondent in beide appèlle) gesluit. Daarin is onder meer ooreengekom dat Booyens Roux se aandeelhouding in Markplaas (tesame met Roux se belang in verskeie leningsrekeninge wat deur D Markplaas aan vier maatskappye verskuldig is waarin Roux 'n belang het) teen 'n bedrag van R250 000 aankoop. Roux het daarna in Januarie 1994 'n vergadering van Markplaas se aandeelhouers bygewoon en in daardie hoedanigheid standpunt oor 'n aangeleentheid wat die maatskappy raak ingeneem. Later in dieselfde maand het hy 'n ooreekoms E onderteken waarin hy die betrokke aandele gesedeer het as sekuriteit vir 'n lening. Gedurende September 1994 is Roux voorlopig gesekwestreer. Die bevel is gedurende Oktober 1994 bekragtig. Die eerste vergadering van skuldeisers het op 28 November 1994 plaasgevind. Die dag daarna het Roux die aandelesertifikaat by F Markplaas se ouditeure afgehaal en dit aan Booyens besorg.

[3] In die Hof a quo is om tersydestelling van die koopooreenkoms by wyse van 'n aansoek gedoen met die kurator van Roux se boedel as eerste applikant, met Smuts, Roux se mede-direkteur en -aandeelhouer as tweede applikant, en die sessionaris wat by die Januarie 1994-lening betrokke was as derde applikant. Die sewe G respondente was onderskeidelik Booyens, Markplaas, die Meester van die Hooggeregshof en die vier maatskappye waarin Roux 'n belang gehad het en wat by die koopooreenkoms betrokke was. Die aansoek is vir verhoor verwys. Die gronde vir tersydestelling wat in die verhoorhof deur die kurator aangevoer is, het in hoofsaak op die bepalings van die H Insolvensiewet 24 van 1936 gesteun. Met die wegval van die kurator as gedingsparty is hulle tans nie meer ter sake nie. Daar is egter ook deur Smuts op Roux se versuim gesteun om die bepalings van Markplaas se statute betreffende die verkoop van aandele na te kom en 'n bevel is aangevra waarin verklaar word dat die betrokke verkoop ongeldig was en I dat Roux se aandeelhouding in die kurator vestig.

[4] Du Plessis R het onder andere bevind dat die statute bloot 'n persoonlike reg geskep het en dat Smuts gevolglik moes bewys het dat Booyens van die bestaan en nie-nakoming van Smuts se voorkoopsreg J

Cameron AR

bewus was. (Vergelyk Associated South African Bakeries (Pty) Ltd v Oryx & Vereinigte Bäckereien (Pty) Ltd en A Andere.) [1] By gebrek aan enige sodanige getuienis het hy absolusie van die instansie verleen.

[5] Coetzee WnR het daarna bevind dat die blote aangaan van die koopooreenkoms vir Booyens die reghebbende ten aansien van die aandele gemaak het en dat Booyens derhalwe prima facie geregtig was om as aandeelhouer in die lederegister aangeteken en geregistreer te B word. Hy was van mening dat geeneen van Markplaas en Smuts se verwere teen dié aansoek deugdelik was nie. Hy het die betoog dat die Hof sy diskresie teen Booyens moes uitoefen, verwerp, asook dat die aansoek in die lig van die verrigtinge vir tersydestelling voor Du Plessis R (ten C aansien waarvan daar 'n petisie om verlof tot appèl hangende was) voorbarig was.

[6] In hierdie Hof het Smuts sy argument in hoofsaak daarop gegrond dat die bepalings in die maatskappy se statute op 'n ooreenkoms neergekom het om nie regte oor te dra nie ('n pactum de non cedendo) wat, by onstentenis van voldoening van die D prosedure in die statute neergelê, verhoed het dat Booyens ooit reghebbende van die aandele kon word. Die kernvraag op appèl is dus of die Verhoorhof korrek was in sy bevinding dat bewys dat Booyens kennis gedra het (van die bepalings en van die nie-voldoening daaraan) noodsaaklik was. Die betoog verg oorweging van vrae wat nog nie E vantevore in dié opsig deur hierdie Hof besleg is nie. In vorige analoë gevalle (waar 'n privaatmaatskappy se statute afgedwing is), was die koper se kennis van die beletsel nie as sodanig ter sprake nie en het die statute daarbenewens 'n uitdruklike verbod op oordrag bevat. [2] Die advokaat namens Booyens het tereg F toegegee dat indien bevind sou word dat Booyens se kennis van die beletsel irrelevant was, die appèl moet slaag en dat Smuts op ooreenstemmende regshulp geregtig sou wees.

[7] Die vraag vereis oorweging van Roux se bevoegdheid om regte deur middel van die koopooreenkoms aan Booyens oor te dra en die effek van daardie ooreenkoms. In Liquidators, Union Share Agency v G Hatton[3] het Innes HR beklemtoon dat die grondslag van aandeelhouding in 'n maatskappy aan wetgewing ontleen word en dat die aard daarvan derhalwe deur wetgewing bepaal word:

'A share in a joint stock company is a jus in personam, a right of action, the extent and nature of which and H the liability attaching to the ownership of which depend upon statute.'

Uiteraard moet die beginpunt by die beantwoording van dié vraag dus I

Cameron AR

die bepalings van die Maatskappywet 61 van 1973 ('die Maatskappywet' of 'die Wet') wees. Volgens art 20(1) 'beteken die A uitdrukking ''private maatskappy''' in die Wet

''n maatskappy met 'n aandelekapitaal wat deur sy statute -

(a)

die reg om sy aandele oor te dra beperk; en

(b)

sy ledetal (met uitsondering van persone wat in diens van die maatskappy is en van persone wat voorheen in diens van B die maatskappy was en gedurende sodanige dienstyd lede van die maatskappy was en na afloop van hulle dienstyd lede gebly het), tot vyftig beperk; en

(c)

'n aanbod aan die publiek vir inskrywing op aandele of skuldbriewe van die maatskappy verbied'.

Volgens art 20(3) mag geen private maatskappy sy statute op so 'n wyse wysig dat dit nie meer al die bepalings in subart (1) bevat nie C tensy hy terselfdertyd in 'n publieke maatskappy omskep word. Artikel 20(4)...