S v Laubscher

JurisdictionSouth Africa
JudgeJoubert AR, Botha AR en Nestadt AR
Judgment Date30 September 1987
Citation1988 (1) SA 163 (A)
Hearing Date17 September 1987
CourtAppellate Division

Joubert AR:

Op 10 Junie 1985 is die appellant in die Queenstown Rondgaande Plaaslike Afdeling aangekla van moord op sy skoonvader Petrus I Hendrik van Rooyen wat hy op Maandag 9 Julie 1984 op die plaas Witfontein in die distrik van Woodhouse vermoor het (aanklag 1). Hy is ook daarvan aangekla dat hy op dieselfde tyd en plek gepoog het om sy skoonmoeder Maria Elizabeth van Rooyen, sy skoonsuster Maria Elizabeth van Rooyen, sy eggenote Anna Cecilia Laubscher (gebore van Rooyen) en sy J seun Stuart Adolf Laubscher te vermoor (aanklagte 2, 3, 4

Joubert AR

A en 5 respektiewelik). Hy is verhoor deur Jennett R en twee assessore. Hy het onskuldig gepleit op al die aanklagte. Op 30 Julie 1985 is hy op aanklag 1 skuldig bevind aan moord met versagtende omstandighede. Hy is ook skuldig bevind op aanklagte 2, 3, 4 en 5. Op 31 Julie 1985 is hy op aanklag 1 'n vonnis van ses jaar gevangenisstraf opgelê. Aanklagte 2, 3, B 4 en 5 is saamgevat vir doeleindes van vonnis en daarop is hy vier jaar gevangenisstraf opgelê wat met die vonnis van ses jaar op aanklag 1 saamloop. Met verlof van die Verhoorregter kom hy tans in hoër beroep na hierdie Hof teen sy skuldigbevindings en vonnisse.

By die aanvang van die verhoor het die appellant die aard van sy verweer in die pleitverduideliking volgens art 115 van die C Strafproseswet 51 van 1977 soos volg uiteengesit:

'2.

Dit is die grondslag van my verweer tot al die ten laste gelegde misdrywe dat gedurende die tydperk wat die beweerde misdrywe gepleeg sou gewees het, ek nie willekeurig gehandel het nie en derhalwe nie strafregtelik toerekenbaar was nie.

3.

D My gesegde ontoerekeningsvatbaarheid was tydelik van aard en is nie aan enige permanente of tydelike geestesongesteldheid of -gebrek (soos in arts 77 en 78 van die Strafproseswet bedoel) toe te skryf nie.'

Die appellant het derhalwe sy tydelike ontoerekeningsvatbaarheid ten tyde van die pleeg van die beweerde misdade in geskil geplaas. Tydens die verhoor het dit uit die psigiatriese en klinies-sielkundige E getuienis duidelik geword dat sy verweer van tydelike ontoerekeningsvatbaarheid toegeskryf moes word aan totale sielkundige ineenstorting of persoonlikheidsdisintegrasie of geestelike verbrokkeling van 'n tydelike aard (wat nie aan 'n geestesongesteldheid of 'n geestesgebrek toe te skryf is nie ) sodat hy onbewustelik en/of sonder wilsbeheer gehandel het. Dit draai dus om die appellant se F geestesvermoë of geestestoestand ten tyde van die pleeg van die beweerde misdade.

Dit is doenlik om kortliks te let op die plek van die appellant se verweer in ons strafreg. Om strafregtelik aanspreeklik te wees, moet 'n dader onder andere ten tyde van die pleeg van die beweerde misdaad toerekeningsvatbaar wees. Toerekeningsvatbaarheid is derhalwe 'n G voorvereiste vir strafregtelike aanspreeklikheid. Die leerstuk van toerekeningsvatbaarheid is 'n selfstandige onderafdeling van die skuldleer, volgens De Wet en Swanepoel Strafreg 4de uitg op 110. Om toerekeningsvatbaar te wees, moet 'n dader se geestesvermoëns of psigiese gesteldheid sodanig wees dat hy regtens vir sy gedrag geblameer kan word. Die erkende psigologiese kenmerke van toerekeningsvatbaarheid H is:

1.

Die vermoë om tussen reg en verkeerd te onderskei. Die dader het die onderskeidingsvermoë om die regmatigheid of onregmatigheid van sy handeling in te sien. Met ander woorde, hy het die vermoë om te besef dat hy wederregtelik optree.

2.

I Die vermoë om ooreenkomstig daardie onderskeidingsvermoë te handel deurdat hy die weerstandskrag (wilsbeheervermoë) het om die versoeking om wederregtelik te handel, te weerstaan. Met ander woorde, hy het die vermoë tot vrye keuse om regmatig of onregmatig te handel, onderworpe aan sy wil.

Ontbreek een van hierdie twee psigologiese kenmerke dan is die dader J ontoerekeningsvatbaar, bv waar hy nie die onderskeidingsvermoë het om

Joubert AR

A die ongeoorloofheid van sy handeling te besef nie. Insgelyks is die dader ten spyte daarvan dat hy wel die onderskeidingsvermoë het tog ontoerekeningsvatbaar waar sy geestesvermoë sodanig is dat hy nie die weerstandskrag het nie. Raadpleeg dr D Wiersma Over Toerekeningsvatbaarheid (1932) op 29 - 32; Snyman Strafreg 2de uitg op 172 - 5; S v Campher 1987 (1) SA 940 (A) op 955E - F, 956A - B. In art B 78(1) van die Strafproseswet 51 van 1977 reël die Wetgewer ontoerekeningsvatbaarheid soos volg:

'Iemand wat 'n handeling verrig wat 'n misdryf uitmaak en wat ten tyde van so 'n verrigting aan 'n geestesongesteldheid of geestesgebrek ly wat tot gevolg het dat hy nie oor die vermoë beskik -

(a)

om die ongeoorloofdheid van sy handeling te besef nie; of

(b)

C om ooreenkomstig 'n besef van die ongeoorloofdheid van sy handeling op te tree nie,

is nie vir so 'n handeling strafregtelik toerekenbaar nie.'

(My kursivering.) Die twee kriteria wat die Wetgewer in art 78(1)(a) en (b) in die alternatief stel, is onderskeidingsvermoë en weerstandskrag D waar die betrokke persoon aan 'n geestesongesteldheid of geestesgebrek ly ten tyde van die verrigting van die betrokke handeling. Weliswaar gee Wet 51 van 1977 geen omskrywing van die begrippe 'geestesongesteldheid' of 'geestesgebrek' nie maar dit word in die regspraak aanvaar dat dit op 'n sieklike of patologiese versteuring van die geestesvermoëns betrekking het wat van 'n permanente of tydelike aard kan wees. Raadpleeg S v Mahlinza 1967 (1) SA 408 (A) op 417D - E, S v Campher E (supra op 954C - F, 965D - F), Snyman (op cit op 171). Ons kan dit gerieflikheidshalwe statutêre ontoerekeningsvatbaarheid noem.

Afgesien van statutêre ontoerekeningsvatbaarheid kan 'n mens ook nie-patologiese ontoerekeningsvatbaarheid van 'n tydelike aard ten tyde F van die pleeg van die misdaad kry wat aan 'n nie-patologiese toestand, dws nie aan 'n geestesongesteldheid of geestesgebrek in die vorm van 'n patologiese versteuring van sy geestesvermoëns toe te skryf is nie, te wyte sodat hy nie die onderskeidingsvermoë óf die weestandskrag (wilsbeheervermoë) gehad het nie. Vir doeleindes van hierdie appèl is dit nie nodig om die vorme wat 'n nie-patologiese toestand kan aanneem, G te omskryf nie. Dit is ook nie nodig vir doeleindes van hierdie appèl om te beslis of 'n verweer, soos die appellant s'n, wat op nie-patologiese ontoerekeningsvatbaarheid gebaseer is uit hoofde van 'n totale persoonlikheidsdisintegrasie van 'n tydelike aard, 'n geldige verweer is nie. In die onderhawige geval het die appellant se verweer van totale H sielkundige of persoonlikheidsdisintegrasie van 'n tydelike aard tydens die pleeg van die beweerde misdade op 'n nie-patologiese toestand betrekking sodat dit op nie-patologiese ontoerekeningsvatbaarheid slaan. Slaag 'n verweer van nie-patologiese ontoerekeningsvatbaarheid word daar betoog dat die...

To continue reading

Request your trial
60 practice notes
  • S v Calitz
    • South Africa
    • Invalid date
    ...S v Campher 1987 (1) SA 940 (A) op 955E-F, 956G-957A, 965A-B, 966G-I; S v Rapitsi 1987 (4) SA 351 (A) op 358E-359H; S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A) op 166H-I, 167F-G; S v N H 1988 (3) SA 460 (A); Burchell en Hunt South African Criminal Law and Procedure band 1 'General Principles' op 239 ......
  • Author index
    • South Africa
    • Juta South African Criminal Law Journal No. , August 2019
    • 16 August 2019
    ...253S v Kock 2003 2 SACR 5 (SCA) ............................................................. 89S v Laubscher 1988 1 SA 163 (A) ................................................. 251, 253-254S v Le Grange 2009 1 SACR 125 (SCA) ................................ 106, 289-291, 464S v Lotter 2008......
  • S v Mnisi
    • South Africa
    • Invalid date
    ...646 (A): referred to S v Khumalo and Others 1984 (3) SA 327 (A): considered S v Kok 2001 (2) SACR 106 (SCA): referred to S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A): dictum at 173F - G applied S v Makatu 2006 (2) SACR 582 (SCA): discussed S v Malgas 2001 (1) SACR 469 (SCA) (2001 (2) SA 1222; [2001] 3......
  • Comment: Road rage and reasoning about responsibility
    • South Africa
    • Juta South African Criminal Law Journal No. , May 2019
    • 24 May 2019
    ...between pathological and non-pathological forms of incapacity is clearly stipulated by the Appellate Division in S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A) 167D-F, and S v Calitz 1990 (1) SACR 119 (A) 126g-h. In his latest work (Strafreg 4ed (1999) 161), CR Snyman also acknowledges this distinction ......
  • Request a trial to view additional results
49 cases
  • S v Calitz
    • South Africa
    • Invalid date
    ...S v Campher 1987 (1) SA 940 (A) op 955E-F, 956G-957A, 965A-B, 966G-I; S v Rapitsi 1987 (4) SA 351 (A) op 358E-359H; S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A) op 166H-I, 167F-G; S v N H 1988 (3) SA 460 (A); Burchell en Hunt South African Criminal Law and Procedure band 1 'General Principles' op 239 ......
  • S v Mnisi
    • South Africa
    • Invalid date
    ...646 (A): referred to S v Khumalo and Others 1984 (3) SA 327 (A): considered S v Kok 2001 (2) SACR 106 (SCA): referred to S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A): dictum at 173F - G applied S v Makatu 2006 (2) SACR 582 (SCA): discussed S v Malgas 2001 (1) SACR 469 (SCA) (2001 (2) SA 1222; [2001] 3......
  • S v Kalogoropoulos
    • South Africa
    • Invalid date
    ...(4) SA 692 (A); S v Sigwahla 1967 (4) SA 566 (A); S v Ivanisevic 1967 (4) SA 572 (A); S v Pillay I 1977 (4) SA 531 (A); S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A). Cur adv vult. J Postea (30 November 1992). 1993 (1) SACR p14 Judgment Botha JA: This is a Greek tragedy, in which the dramatis personae ......
  • S v Van der Westhuizen
    • South Africa
    • Invalid date
    ...these psychological characteristics is absent the person concerned would not be criminally responsible for his conduct (S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A) at 166F – J).' [Own emphasis.] F And Kumleben JA said in S v Smith: 'In the light of this evidence it cannot be said that at the critical......
  • Request a trial to view additional results
11 books & journal articles
  • Author index
    • South Africa
    • Juta South African Criminal Law Journal No. , August 2019
    • 16 August 2019
    ...253S v Kock 2003 2 SACR 5 (SCA) ............................................................. 89S v Laubscher 1988 1 SA 163 (A) ................................................. 251, 253-254S v Le Grange 2009 1 SACR 125 (SCA) ................................ 106, 289-291, 464S v Lotter 2008......
  • Comment: Road rage and reasoning about responsibility
    • South Africa
    • Juta South African Criminal Law Journal No. , May 2019
    • 24 May 2019
    ...between pathological and non-pathological forms of incapacity is clearly stipulated by the Appellate Division in S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A) 167D-F, and S v Calitz 1990 (1) SACR 119 (A) 126g-h. In his latest work (Strafreg 4ed (1999) 161), CR Snyman also acknowledges this distinction ......
  • The tension between legal theory and policy considerations in the general principles of criminal law
    • South Africa
    • Juta Acta Juridica No. , August 2019
    • 15 August 2019
    ...Law 2ed (1986) 653–65.As to Australian law, see P Gillies Criminal Law 3ed (1993) 358–79.371987 (1) SA 940 (A).38S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A) at 167F.391990 (1) SACR 561 (A).40Burchell and Hunt (n 19) 214; Du Plessis (n 35); C R Snyman ‘Is there such a defence inour criminal law as ‘‘e......
  • Sentencing in South Africa: Lacking in principle but delivering justice?
    • South Africa
    • Juta South African Criminal Law Journal No. , August 2019
    • 19 August 2019
    ...1998 (1) SACR 554 (A) at 558S v Siebertd ff; d ff; dS v Nkosi 1993 S v Nkosi 1993 S v Nkosi(1) SACR 709 (A) at 715b-c; S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A) at 172C-D; S v Laubscher 1988 (1) SA 163 (A) at 172C-D; S v LaubscherRammoko v Director of Public Prosecutions 2003 (1) SACR 200 (SCA) at ......
  • Request a trial to view additional results

VLEX uses login cookies to provide you with a better browsing experience. If you click on 'Accept' or continue browsing this site we consider that you accept our cookie policy. ACCEPT